Базарбекқызы Гүлназым, Самат Аяулым, Сейткадир Ақерке, КазНУ им.аль-Фараби 3 курс, саясаттану
Демократиялық мемлекеттің ең басты критерийлерінің бірі, әрине, азаматтардың саяси өмір мен коғамда белсенділік танытуы. Сайлау, қоғамдағы нормалар секілді маңызды аспектілер осы орайда ғана әділ реттеліп отырады. Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың “Халық үніне құлақ асатын мемлекет” тұжырымдамасының да діттеген мақсаты осы еді. Ол үшін халқы өз үнін Үкіметке жасқанбай жеткізе алатын, ал билік өкілдері тыңдап қана қоймай, кері байланыс орната алатын үлкен диалог алаңы сөзсіз қажет. Бұндай коммуникациялық платформа ретінде 2022 жылы жаңаша деммен Ұлттық Құрылтай құрылған болатын.
Құрылтай тарих жолында қалай іске асты?
Өткенге көз тастасақ, Құрылтай сонау 15–18 ғасырларда Қазақ даласында хан сайлау секілді саяси мәселелермен қоса өзекті әлеуметтік түйткілдерді де шешу үшін шақырылып отырды. Тәуке хан кезіндегі жоңғар басқыншылығына төтеп беру үшін үш жүздің басын қосу, “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” апаты кезіндегі елдің бір ортаға жиналуы, Алаш партиясының құрылуы мен Алаш автономиясын жариялауы тәрізді тарихи маңызды оқиғалардың барлығы дерлік құрылтайда орын алған болатын. Бұл дәстүр одан кейін де жалғасын тауып, 1992 жылы бүкіл әлем бойынша қазақтардың Дүниежүзілік Құрылтайы Алматы қаласында өткізілген еді. 33 мемлекеттен 800-ден астам адам қатысып, еліміздің тарихи Түркістан, Ұлытау, Жезқазған тәрізді өңірлеріне сапар шегу арқылы ата-баба елінің мәдениетімен терең танысуға мүмкіндік алды. Бұл бас қосу шетелдегі қандастарымыздың да ел болашағын жоспарлауда ой-пікірлерінің өз орны бар екенін көрсете отырып, мемлекеттің пікір алмасу барысында анықталған мәселелерге құлақ асуына ықпал етті. Сонымен қатар, ұлттық сананы жаңғырту барысында “Қазақтар: кеше, бүгін және ертең” конференциясымен қатар Н.Назарбаев “Құшағымыз бауырларға айқара ашық” тақырыбында баяндама оқыған болатын. Қазақтар әлемнің түкпір-түкпірінен келіп, ауқымды түрде бас қосып, құрылтай шақырылуы 2005-ші жылға дейін үш рет ұйымдастырылған болатын. Онда көбіне тарихи жадты жоғалтпас үшін мәдени оқу-ағарту іс-шаралары, атамекенге оралу, елдің экономикасы жайлы тақырыптар жиі қозғалып отырды. Қатысушылардың барлығы дерлік жоғарыда келтірілген тақырыптарды оңтайлы шешуде ашық байланыс арнасын орнатып, сәтті шешімін тапқан еді. Қазіргі таңда дала демократиясының құрылтай арқылы көрініс табуы байырғы түркі елдерінің ішінде Қазақстан мен Қырғызстанда көрініс тапты. Қырғызстанда еліміздегі Ұлттық құрылтайдың баламасы пайда болды. Қырғыздарда бұл қоғамдық-өкілдік жиналыс “Халықтық құрылтай” деп аталады. Жыл сайын құрылтайға 1000-ға жуық делегаттарды қатысады. Біздегі қоғамдық өкілдердің саны 117 екенін ескерсек, әрине, “Халықтық құрылтай” ауқымды көрінуі мүмкін. Дегенмен, азаматтық қоғамды дамытуда халық пен билік арасындағы диалогты қалыптастыру екі кеңесші органның да мақсаты болып табылады. Сонымен қатар, Қырғызстан “Халықтық құрылтайдың” орталығын ресми түрде нақты Бішкек қаласы деп бекітіп алған. Жыл сайынғы басқосулар осы аталған қалада өтеді. Біздің “Ұлтттық құрылтайдың” ерекшелігі осы тұста көрінетіндей. Осы уақытқа дейін құрылтайдың Ұлытау облысы мен Түркістан, Атырау және Бурабай қалаларында өткендігі белгілі. Әр жылы бас қосудың өңірлерде өтуінің мәні туралы президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев былай деген еді: “Құрылтайдың әр аймақта өтуі сол өңірдің дамуына серпін береді. Оның мүшелері әр жолы бір өңірдің тыныс-тіршілігімен танысады”. Түркі халықтарының басқару жүйесіне құрылтайдың енуі бұл – рухани-идеологиялық жаңғыру.
Еліміздің саяси жүйесіндегі Ұлттық құрылтай елдің дамуына сеп берер мәселерлерді қозғайтын және сол мақсатта шараларды жүзеге асыратын, қоғамдағы түрлі пікірлердің бір арнаға тоқысатын алаңы екендігі белгілі. Қоғамдық ойлардың кеңістігі болғандықтан қарастырылатын мәселелердің ауқымды болуы заңдылық. Осы себепті Ұлттық құрылтай аясында жұмыс жасайтын 4 секция бар, олар: «Азаматтық қоғам», «Мәдениет. Өнер. Руханият», «Білім және ғылым», «Әлеуметтік-экономикалық және аймақтық даму» секциялары. Алқалы жиын өтер алдында құрылтай мүшелері аталған секцияларға бөлініп, өзара талқыға түседі. Нәтижесінде ұсыныстар сұрыпталынып, жиын кезінде президенттің алдында баяндалады. Қозғалуы қажет мәселелердің күрделілігі мен ауқымына қарай құрылтайдың жиын алдындағы секциялық отырысы мен жалпы жиын өтетін күн екі бөлек өткізіліп, екі күнге созылуы да мүмкін. Ұлттық құрылтайдың мұндай форматта өткізілуі қоғамдағы түрлі топтардың өзара талқыға түсуіне нағыз мүмкіндік салады. Қоғамдағы тиімді диалогтың жүзеге асуы мәселелер ортаға салынып, ұсыныстар ашық айтылатын осы бір тұстан басталады. Президентпен жеке кездесулер де құрылтайдың халық пен билік арасында диалог орнатуына көмектесетін маңызды функцияларының бірі десек те болады. Жыл сайын мемлекет басшысы Ұлттық құрылтай мүшелерін жеке қабылдап, атқарылып жатқан реформалар бойынша ахуалды бақылап отырады. Соңғы рет мамыр 2025 жылдың мамыр айында Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Зәкиеваны қабылдады. Динара Зәкиева бала құқығы, денсаулығы және қауіпсіздігі бойынша осал тұстарды жақсарту бойынша бірнеше бастама көтерген болатын. Нәтижесінде, заңнамаға 120 түзету енгізіліп, 13 өңірмен қоса 73 елді мекенде мониторинг жүргізілді. Бала құқығы бұзылған жағдайларда көмек қолын созатын 112 отбасылық орталықтарының санына қосымша тағы 49 оңалту орталығы қосылды. Президентпен тікелей кездесу – уәкілдер үшін қоғамдағы өзекті мәселелерді ұзақ бюрократиялық рәсімдерсіз жеткізіп, оларды Мемлекет басшысының бақылауымен тиімді шешуге, сондай-ақ халықтың шынайы мұң-мұқтажын естіртуге мүмкіндік беретін маңызды мінбер. Мұндай тікелей әрі жеке кездесулер мен жедел атқарылатын шаралардың парламенттің заң шығарып, оны қабылдауымен салыстырғанда біршама тиімділік көрсететін артық тұстары да бар.
Диалог алаңында қандай мәселелер көтеріліп, қандай шешімдер қабылданды?
Ұлттық құрылтай біртұтас халықтың егемендігін негіздеп, жаһандану заманында жаңашылдық пен жұмылған жұдырықтай бірліктің нағыз көрінісін айқындайтын бұқаралық жиын. Бұл тұста жыл сайынғы өткізілген әрбір кездесулерден азаматтық белсенділіктің артқанын, билік пен қоғам арасында мөлдірліктің орнай бастағанын байқай аламыз. Осыған сай мәжіліс төрағасы Ерлан Қошанов Бурабайда өткен Ұлттық құрылтайда президенттің басты назарға алған бірнеше мәселелерінің халық көңілінен шыққаны турасында ақпарат берген болатын. Оның айтуынша, Ұлттық құрылтайдың әрбір отырысында мемлекет басшысы ел дамуының маңызды кезеңдеріне шолу жасап, алдағы міндеттерді айқындауды жақсы дәстүрге айналдырған. Президент көтеретін мәселелер – тек мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық бастамалар ғана емес, сонымен қатар әрбір азамат пен отбасының өміріне тікелей ықпал ететін нақты іс-шаралар болып табылады. «Сондықтан да халық бұл жиынды ерекше ықыласпен күтетіні бекер емес. Осы жолы да президент аса маңызды, өткір мәселелерге тоқталып, мақсат-міндеттерді айқындап берді. Мәселен, Астана – Арқалық – Торғай – Ырғыз күре жолын салуды тапсырды. Оған қоса, Арқалықтағы әуежай қалпына келтіріліп, жаңа аэровокзалдың құрылысы басталады. Жұртшылық бұл жаңалықтарды ерекше ықыласпен қабылдап жатқанын көріп отырмыз», - деді Мәжіліс төрағасы.
Әр саладағы өзекті мәселелерді жұрт алдына шығарып талқылауға мүмкіндік беретін бұл қоғамдық жиналыстың назар аударған түйткілдері мен жемісті шешімдері де жеткілікті болды. Ұлттық құрылтай отырысында бірнеше бастамаларға сай заң жобаларының алгоритмдері де құрастырылғанын айта кеткен жөн. Мәселен, әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері жөніндегі түзетулер, шегуге келмейтін темекі өнімдері мен вейптерге тыйым салу жөніндегі түзетулер және мемлекеттік марапаттар туралы түзетулер. Нақтырақ айтқанда, жастардың темекі, вейп сынды организмге толық дерлік қауіпті зиянды заттарға әуестігін арнайы қарастырып, оның алдын алу жөніндегі 2023–2025 жылдарға арналған жол картасы қабылданған болатын. Ал 2024 жылдың 19 сәуірінде вейптерді әкелуге, өндіруге, сатуға және таратуға толық тыйым салатын заңға қол қойылды. 2024 жылдың 26 сәуірінде президент мемлекеттік марапаттар туралы түзетулерге қол қойып, жаңа заң күшіне енді. Сонымен қатар, бірнеше маңызды мәселе бойынша жоспар бекітілді. Олар: жастар саясаты тұжырымдамасы аясында жас кәсіпкерлерге жылдық 2,5% жеңілдікпен кредит беру; Қоғамда еңбек құндылығы идеологиясын насихаттау жөніндегі 2023 – 2025 жылдарға арналған кешенді жоспары; Қазақстанның ақпараттық доктринасын іске асыру жөніндегі 2023-2025 жылдарға арналған іс-қимыл жоспары; Қазақстан Республикасының нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес жөніндегі 2023-2025 жылдарға арналған кешенді жоспары; Сондай-ақ, Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин лудоманияға қарсы күрес туралы заң парламент Мәжілісінің бірінші оқылымында мақұлданғаны туралы да айтқан болатын.
Бұдан бөлек, бұл басқосуларда мәдени-тарихи орындарға қатысты да кең ауқымды талқылаулар жүзеге асқан болатын. Құрылтайда айтылып, жүзеге асқан бастама ретінде «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік музей-қорығына «Ұлттық» мәртебе беріліп, елімізде «Қазақстанның халық жазушысы» атағы қайтарылғаны да ауыз толтырып айтарлық нәтиже.
Ұлттық құрылтайдың құрамы қандай? Алқалы жиында кімдер бас қосады?
Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі жұмысын тоқтатқандығы белгілі. Дегенмен, оның негізгі мүшелері Ұлттық құрылтай құрамына кірген болатын. Ұлттық құрылтайдың мүшелеріне тоқталар болсақ, парламент депутаттары, саяси партиялардың, бизнестің ірі салалық бірлестіктерінің, медицинаның, білімнің, ғылымның, мәдениеттің, спорттың, адам құқығын қорғау және өзге де әлеуметтік топтардың өкілдері кіреді. Қоғамның әр саласынан сол жолда жүрген білікті, абыройлы өкілдерді құрылтайға тарту билік өкілдеріне қарапайым халықтың тыныс-тіршілігімен жақын танысуға, алаңдатып жүрген әлеуметтік сұрақтарды көтеруге түрткі болды. Сонымен қатар, әрбір өңірлік қоғамдық кеңестен бір-бір өкіл мүшелікке енді. Осылайша Ұлттық құрылтайдың құрамында жалпы 117 қатысушы бар. Құрылтайдың ерекшелегі – мүшелері алуан түрлі саланың өкілдері. Саяси жүйе өкілдері мен қоғам белсенділері үлкен келіссөз алаңында тоғыса алады. Дегенмен, Ұлттық құрылтай құрамында 117 мүше болса, оның 22-сі — парламент депутаттары, яғни шамамен 18,8 пайызын құрайды. Бұл жайт қоғамда белгілі бір деңгейде пікірталас тудырып отыр. Себебі құрылтай – жалпыхалықтық мәселелерді ашық талқылайтын, азаматтық қоғам өкілдерінің алаңы болуы тиіс. Ал парламенттің өзінде депутаттар саяси процестерге тікелей қатысып отырғандықтан, олардың құрылтайда да елеулі үлеске ие болуы «құрылтайда жаңа үн, жаңа көзқарас азайып жатыр» деген алаңдаушылық туғызады. Осыған сай, депутаттардың құрылтай құрамында болуы орынды, алайда жалпы құрам ішінде өкілдіктің теңгерімді түрде бөлінуі әлдеқайда маңызды болар еді. Кей жағдайларда бұл мәселе құрылтайдың басты мақсаты – жалпыхалықтық сипаттағы түйткілдерді көтеру мен оларды еркін талқылау миссиясына кері әсерін тигізіп отыр. Себебі құрылтайда депутаттардың басымдығы қоғамнан тікелей шыққан мәселелердің шетқақпай қалуына себеп болуы мүмкін деген пікірлер айтылуда.
Сонымен қатар, Ұлттық құрылтай мүшесі атану үшін жүргізілетін шешім қабылдау үдерісі мөлдір емес десек те болады. Бұл статусқа ие болу үшін қандай критерийлерге сай болу қажет, бір салада еңбек етіп жатқан екі бірдей беделді азаматтың қайсысының мүше болуға мүмкіндігі жоғары секілді сұрақтар халық арасында белгісіздік тудырады. Дәл осы сұрақ Ұлттық құрылтай құрамына ротация жасалу кезінде де туындайды. Ұлттық құрылтай мүшелері ротация барысында қандай негізде құрамнан шығарылғаны жөнінде ресми ақпарат берілмейді, тек қайтыс болған жағдайлар ғана ашық жарияланады. Оған қоса, іріктеу үдерісінің Ақорда мен тиісті құрылымдардың қатысуымен өткізіліп, түпкілікті шешімнің президент пен оның әкімшілігінің құзырында болуы – бұл процестің жабық сипатта өтуіне себеп болып, жұртшылық арасында күмән тудырып қана қоймай, сонымен қатар имидждік сын-қатерлерге де негіз болуда.
Ұлттық құрылтай қоғаммен байланысты жаңаша форматта қалай жүзеге асыруда?
Үш жылдың ішінде құрылтай азаматтар мен басқарушы құрылымдар арасындағы байланысты едәуір жақындата алды. Алғашқы Ұлытаудағы отырыста қатысушылар тарапынан 42 ұсыныс айтылса, Атыраудағы жиналыста 149 ұсыныс берілген болатын. Ал, соңғы өткен құрылтайда 300-ге жуық мәселе қарастырылғаны туралы ақпарат берілді. Әр жылы өткізіліп жатқан мемлекеттік деңгейдегі бұл отырыс халықтың санасында жақсы түсінік ретінде қалыптасуда. Статистикалық нәтижелер негізінде азаматтардың күнделікті тұрмысқа қатысты маңызды мәселелерін құрылтай мүшелеріне жеткізіп, қоғамдық талқылауға шығарып жатқанын аңғаруға болады. Осыған сай, жылдан-жылға қоғамнан құрылтайға деген қызығушылық пен билік тарапынан үлкен жауапкершілікті көре аламыз. Және де құрылтай жаңа замандағы диалог орнатудың бір құралы ретінде өз құрылымдарын технологиялық жағынан да кеңейтуде. Осы тұста, «Ұлттық құрылтай» арнайы бағдарламасы мен «Quryltai.kz» мобильді қосымшасы турасында айтуымызға болады. Мәселен, «Хабар» арнасындағы «Ұлттық құрылтай» арнайы бағдарламасы белсенді азаматтар мен сарапшылардың қатысуымен дөңгелек үстел форматында өткізіледі. Бағдарламада қоғамды толғандыратын өзекті мәселелер көтеріліп, оларды шешу жолдары талқыланады. Жалпы құрылтайдың бүгіні мен болашағы жайлы ақпараттарды аталған қосымшалар көмегі арқылы жылдам әрі түсінікті түрде таба алуға кең мүмкіндік бар.
Ұлттық құрылтай қазіргі таңда азаматтық қоғам мен билік арасындағы сенімді нығайтатын, қоғамдық пікірді ескеруге мүмкіндік беретін маңызды алаңға айналып келеді. Оның өкілдік сипаттары ел ішіндегі өзекті мәселелерді талқылауға жол ашып, қоғамдық келісім мен саяси мәдениеттің дамуына серпін беруде. Дегенмен, азаматтық қоғам өкілдерінің белсенділігін арттыру және түрлі әлеуметтік топтардың дауысын толық жеткізу үшін құрылтай құрамындағы өкілдіктің тепе-теңдігіне, пікір алуандығына және ашық диалогқа ерекше көңіл бөлінгені жөн. Бұл – құрылтайдың жалпыхалықтық сипатта өріс алып, сенімді қоғамдық институтқа айналуына жол ашады. Сәйкесінше, тарих пен бүгінгі күнді тең байланыста ұстап тұрған Ұлттық құрылтайдың маңызы мен мәні алдағы уақытта артатыны сөзсіз.
Қолданылған дереккөздер:
1. https://quryltai.kz/kk/article/proizvedena-rotatsiya-sostava-natsionalnogo-kurultaya
2. Ұлттық құрылтайдың 4 секция отырысы өтті - «Ońtústik» телеарнасының ресми сайты
3. https://kaz.inform.kz/news/ulttik-kuriltaydin-kurami-ozgerd-5b41d4
4. https://egemen.kz/article/365234-ulttyq-quryltay-2024-bastamalar-qalay-iske-asyp-dgatyr
5. https://kk.wikipedia.org/
6. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, I том
7. https://baq.kz/qoshanov-ulttyq-quryltayda-aytylgan-zhanalyq-halyqqa-unaganyn-aytty-200009975/
8. https://egemen.kz/article/310850-ulttyq-quryltaydynh-alghashqy-otyrysy-otedi
По итогам общенационального опроса (N=1100) только 40% назвали ситуацию в стране благополучной и спокойной
Вопрос о том, как форматируется память и воспоминания, что и как на это влияет и к какому результату это приводит.
В гостях у «Орды» — Гульмира Илеуова. Темой для разговора стали вопросы снижения рождаемости, причины и следствия этого процесса.
Памяти Льва Юрьевича Таракова
В начале 2009 года мне позвонил Лев Тараков, тогда он работал в газете «Литер», а я с ним была знакома еще со времен моей работы в Министерстве информации и общественного согласия, когда он был в нем вице-министром (1997-98гг.), и предложил делать рейтинги влиятельности представителей управленческой элиты Казахстана на основе экспертных опросов для регулярной публикации результатов в «Литере». Опыт проведения такого рода опросов у нас уже был, поэтому с удовольствием принялись за разработку анкеты, определение параметров опроса.
Первая и последняя публикация с рейтингом в газете «Литер» вышла в апреле 2009 года (по итогам 1 квартала): кто-то сверху выписал стоп. Но мы после некоторых размышлений решили продолжить этот проект, несколько изменив методику. Так что вот уже более 10 лет мы ежеквартально проводим экспертный опрос по теме, предложенной когда-то Львом Юрьевичем. В этом материале предлагаем рейтинг за I квартал т.г.
Илеуова Гульмира
ОФ «ЦСПИ «Стратегия»
О методике
С марта 2009 года ОФ «ЦСПИ «Стратегия» на основе экспертных оценок составляет рейтинг государственных органов центрального уровня. Опрос экспертов проводится на ежеквартальной основе.
Оценка производится по шкале от 1 до 7 баллов, где 1 – самый низкий показатель параметра, а 7 – наивысший показатель параметра.
Текущий опрос прошел с 4 по 10 апреля 2025 года; в нем приняли участие 22 эксперта.
По итогам I квартала текущего года средние показатели оценок государственных органов по параметрам, по сравнению с IV кварталом 2024 года, выросли. Сразу 5 госорганов смогли перешагнуть планку в 4 балла по итогам своей работы в I квартале 2025 года.
ТОП-5
Первое место в рейтинге государственных органов продолжает удерживать, Мажилис Парламента РК во главе с Ерланом Кошановым. Общий балл по итогам оценки всех трех параметров – эффективность работы, информационная открытость и авторитетность руководителя – составил 4,64 балла из 7 баллов. Надо отметить, что на рейтинг Мажилиса большое влияние оказывает оценка авторитетности его спикера. Эксперты отмечают, что Кошанов, превратившись в политического тяжеловеса, демонстрирует стабильность своего личного политического бренда: продолжает оставаться в медийной повестке, не скатывается в популизм, держит марку. Вопрос же о том, сумел ли Кошанов превратить Мажилис в рабочий орган, среди экспертов все еще вызывает дискуссию, но большинством признается, что в нижней палате наблюдается «стабильная законотворческая работа», «умеренная открытость» и «есть хотя бы плюрализм мнений».
Государственный советник Ерлан Карин по итогам I квартала продолжает занимать 2-место (4,30 балла). Эксперты оценили госсоветника выше 4-х баллов по всем параметрам. Наибольший рост, по сравнению с IV кварталом 2024 года, отмечается по параметру эффективность. По мнению ряда экспертов, в заслугу госсоветнику можно поставить то, что он «вернулся как в смысловое поле – с концепцией внутренней политики, так и медийное». Эксперты отмечают высокую политическую активность госсоветника и рост его авторитета в качестве фигуры, «чьё слово имеет вес для президента».
Третья строчка рейтинга остается за Сенатом Парламента во главе с Мауленом Ашимбаевым (4,24 балла). Сильной стороной Сената, по оценкам экспертов, остается информационная открытость (4,50 балла), но эффективность работы органа продолжает оцениваться экспертами не так высоко, как ожидалось (3,95 балла). С одной стороны, экспертами признается, что Сенат работает стабильно, проект «Школы аналитиков» способствует росту узнаваемости. Но в то же время, Сенат продолжают критиковать за то, что «депутаты Сената не выполняют ключевую свою задачу – быть представителями регионов, что дает аргументы сторонникам однопалатного парламента», а также за информационное «соло спикера».
4 позицию по итогам I квартала заняло министерство иностранных дел во главе с Муратом Нуртлеу (4,20 балла), повторив результат I квартала 2024 года. Это единственный государственный орган, у которого оценки авторитетности руководителя совпадают с оценкой эффективности работы министерства (4,45 балла). Основной эпитет, описывающий министерство, – профессионализм. Но, по мнению экспертов, есть направление, в котором министерству стоит поработать для улучшения своих позиций, это – информационная открытость (3,68 балла). В то же время эксперты делают скидку на сложную геополитическую ситуацию, которая накладывает определенную рамку на министерство и его взаимодействие со СМИ и экспертным сообществом, поэтому «не идеально, но крепко».
Замыкает топ-5 рейтинга акимат Астаны (4,05 балла). За I квартал у акимата заметно выросли оценки по всем показателям, что позволило ему подняться с 8 на 5 позицию. Многие эксперты сходятся во мнении, что Ж.Касымбек «вырос в очень неплохого градоначальника и качественного управленца». Очки акиму г.Астаны добавляет активное строительство ЛРТ. Но несмотря на реализацию значимых инфраструктурных проектов в столице, эксперты нередко отмечают их несбалансированность для развития города, особенно периферийных районов, а также слабую обратную связь с населением.
ПРАВИТЕЛЬСТВО
Премьер-министр Олжас Бектенов занимает 7 позицию (3,95 балла). Наиболее высокий балл у премьера по параметру авторитетность руководителя (4,27 балла), а вот показатель эффективности работы у высшего чиновника продолжает снижаться (3,73 балла; в IV квартале 2024 года 3,89 балла). Некоторым экспертам импонирует активная позиция премьер-министра, большинство склоняется к тому, что он «старается… как может», но ему не хватает «стратегического видения».
Вице-премьер Канат Бозумбаев занимает 6 позицию, ненамного обойдя своего шефа (3,97 балла). Он опережает Бектенова по оценкам авторитетности руководителя (4,36 балла) и эффективности работы (3,86 балла), но уступает по информационной открытости (3,68 балла), – «опытный управленец, но публичной активности мало». Эксперты отметили, что в I квартале Бозумбаев заметно «ушел в тень» (информационная открытость в IV-м квартале 2024 года была 4,17 балла), но с учетом того, что прошедшую зиму пережили без серьезных аварий, в целом, его работа вызывает удовлетворенность. За Бозумбаевым признается его организаторский талант, и он остается, по оценкам экспертов, одним из самых эффективных менеджеров правительства («его всё чаще называют "палочкой-выручалочкой"»).
Высокий показатель информационной открытости традиционно получает министерство культуры и информации во главе с Аидой Балаевой (4,18 балла). Эффективность работы министерства в I квартале оценена не так высоко (3,45 балла), но это позволило ему занять 9 позицию в рейтинге (3,82 балла). Эксперты неоднократно уже отмечали важность фактора первого руководителя для этого министерства, «тот случай, когда личность руководителя вытягивает работу подчиненных». Несмотря на то, что по результатам опроса, параметр «авторитетность руководителя» не превысил 4-балльный порог (3,82 балла), тем не менее, многие эксперты признают, что на сегодняшний день Аида Балаева — это «самая влиятельная женщина в политике и госсфере».
Министерство национальной экономики по итогам в I квартала демонстрирует вдохновляющие результаты, переместившись из аутсайдеров в верхнюю часть рейтинга – на 13 место. Напомним, что по результатам IV квартала 2024 года оно занимало 49 место с рейтингом 2,40 балла. Очевидно, что смена руководителя оказала позитивное влияние как на оценку в общем рейтинге министерств, так и на отдельных параметрах, таких как информационная открытость (3,95 балла) и авторитетность руководителя (3,59 балла). По мнению некоторых экспертов, Жумангарин «набирает аппаратный и политический вес». Эффективность работы госоргана пока оценивается ниже других параметров (3,27 балла); но продвижение Налогового кодекса, невзирая на его содержание, указывает на слаженность и целеустремленность работы министерства.
Министерство науки и высшего образования во главе с Саясатом Нурбеком занимает 15 место с рейтингом 3,56 баллов. У ведомства по итогам I квартала немного ухудшились результаты, оно спустилось на 4 позиции вниз. В частности, заметно снизилась оценка информационной открытости – с 4,11 балла до 3,91 балла, что сказалось на итоговом рейтинге. Эксперты отмечают, что сам С.Нурбек «поднабрал авторитета», а его ведомство «одно из немногих ведомств, которое хотя бы понимает, что делает и куда стремится». С другой стороны, «погоня за рейтингами и зарубежными партнерами» вызывает споры по эффективности и целесообразности таких инициатив в модернизации образования.
Первый вице-премьер Роман Скляр за I квартал текущего года сохранил за собой 14 место (3,58 балла). Наибольший балл Скляр получил по параметру авторитетности (3,91 балла), а вот оценки по параметру эффективности работы, по сравнению с IV кварталом 2024 года, у вице-премьера снизились (с 3,63 балла до 3,41 балла). Тем не менее, экспертами он оценивается как «опытный управленец, сдержанный в публичности», «по-прежнему делает очень много повседневной незаметной работы».
Вице-премьер Ермек Кошербаев, ставший преемников Тамары Дуйсеновой, по итогам I квартала занял лишь 41 позицию с рейтингом 2,85 балла. Эксперты отметили, что он практически не виден в первом квартале, «если его убрать из кабмина никто бы и не заметил». Тем не менее, учитывая наличие у него управленческого опыта, эксперты выражают надежду, что во II квартале, он сможет выйти «из тени» и проявить себя, сейчас «мало публичной информации».
КВАЗИГОССЕКТОР
Организации квазигосударственного сектора, такие как ФНБ «Самрук-Казына» и НУХ «Байтерек» и в этот раз оказались в нижней части рейтинга с результатами в 2,82 балла и 2,48 балла. Деятельность этих организаций все чаще вызывает у экспертов вопросы «Зачем?» и «А нужны ли они вообще?». И если в отношении НУХ «Байтерек» у экспертов закончились комментарии, то в отношении работы ФНБ «Самрук-Казына», наблюдая за публичной активностью Жакупова, у экспертов все еще наблюдаются попытки понять, в чем цель и задачи самого холдинга, и в чем его ценность для страны.
ПРОЧИЕ ВЕДОМСТВА
Национальный банк во главе с Тимуром Сулейменовым занял 8 позицию в рейтинге. Наибольший балл Нацбанк получил по параметру авторитетности руководителя (4,05 балла), а вот показатель эффективности работы у него продолжает снижаться (3,73 балла; в IV квартале 2024 года 3,89 балла).
Высшая аудиторская палата во главе с Алиханом Смаиловым, занимавшая в предыдущем рейтинге 17-ю позицию (с общим показателем 3,49 балла), в I квартале поднялась на 11 позицию с рейтингом 3,71 балла. Это тот случай, когда эффективность работы госоргана (3,82 балла) оценена экспертами выше авторитетности его руководителя (3,77 балла). По мнению экспертов, в работе Палаты все еще наблюдается импульс, который придал ей прежний руководитель, «иногда и случаются забавности, но дело Годуновой все же живет».
Центральная избирательная комиссия во главе с Нурланом Абдировым продолжает рейтинговое пике, переместившись с 28 места (3,12 балла) на 46 место с показателем 2,72 балла. С одной стороны, это можно объяснить тем, что «в этом квартале оценивать было нечего. ЦИК безмолвствовал», но, с другой стороны, оценки экспертов опираются на последовательность в работе комиссии, которая приводит к определенным результатам: «искусственно засушили все выборы в стране, намеренно сведя их к формализму и напрасной трате бюджетных средств».
I квартал показал, что прошедшие полгода уже не дают возможность списать низкие оценки экспертов (47 позиция; 2,46 балла) в отношении Высшего судебного совета на счет прежнего руководства. И одной из причин, по мнению экспертов, выступает «недостаток информации в публичном пространстве».
Самый низкий результат из госорганов снова получило Агентство по стратегическому планированию и реформам во главе уже с новым руководителем Асетом Иргалиевым, – 49 место; 2,28 балла. Надо отметить, что среди экспертов есть оговорки, что еще рано говорить о каких-то результатах после смены руководства, и тем не менее, слабое обеспечение госаппарата аналитическим сопровождением было и остается очевидным фактом для многих экспертов.
Таблица 1. – Рейтинг государственных органов Казахстана и оценка по параметрам
(I квартал 2025 г.)
| Ранг | Госорганы | Общий рейтинг | Эффективность работы |
Информ. открытость |
Авторитетность руководителя | ФИО руководителя |
| 1 | Мажилис Парламента | 4,64 | 4,45 | 4,50 | 4,95 | Кошанов Е. Ж. |
| 2 | Государственный советник | 4,30 | 4,05 | 4,36 | 4,50 | Карин Е. Т. |
| 3 | Сенат Парламента | 4,24 | 3,95 | 4,50 | 4,27 | Ашимбаев М. С. |
| 4 | Министерство иностранных дел | 4,20 | 4,45 | 3,68 | 4,45 | Нуртлеу М.А. |
| 5 | Акимат Астаны | 4,05 | 3,91 | 4,09 | 4,14 | Касымбек Ж.М. |
| 6 | Вице-премьер | 3,97 | 3,86 | 3,68 | 4,36 | Бозумбаев К.А. |
| 7 | Премьер-министр | 3,95 | 3,73 | 3,86 | 4,27 | Бектенов О.А. |
| 8 | Национальный банк | 3,83 | 3,82 | 3,64 | 4,05 | Сулейменов Т. М. |
| 9 | Министерство культуры и информации | 3,82 | 3,45 | 4,18 | 3,82 | Балаева А. Г. |
| 10 | Акимат Алматы | 3,76 | 3,45 | 3,82 | 4,00 | Досаев Е.А. |
| 11 | Высшая аудиторская палата | 3,71 | 3,82 | 3,55 | 3,77 | Смаилов А.А. |
| 12 | Комитет национальной безопасности | 3,62 | 3,86 | 2,90 | 4,10 | Сагимбаев Е. А. |
| 13 | Министерство национальной экономики | 3,61 | 3,27 | 3,95 | 3,59 | Жумангарин С.М. |
| 14 | Первый вице-премьер | 3,58 | 3,41 | 3,41 | 3,91 | Скляр Р. В. |
| 15 | Министерство науки и высшего образования | 3,56 | 3,41 | 3,91 | 3,36 | Нурбек С. |
| 16 | Агентство по финансовому мониторингу | 3,49 | 3,7 | 3,3 | 3,50 | Элиманов Ж.К. |
| 17 | Агентство по регулированию и развитию финансового рынка | 3,44 | 3,45 | 3,59 | 3,27 | Абылкасымова М. Е. |
| 18 | Агентство по противодействию коррупции | 3,42 | 3,23 | 3,55 | 3,50 | Жұмағали А. Ж. |
| 19 | Министерство внутренних дел | 3,41 | 3,41 | 3,32 | 3,50 | Саденов Е.С. |
| 20 | Министерство цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности | 3,38 | 3,55 | 3,55 | 3,05 | Мадиев Ж.Х. |
| 21 | Министерство труда и социальной защиты населения | 3,35 | 3,64 | 3,36 | 3,05 | Жакупова С. К. |
| 22 | Министерство энергетики (до 19.03.) | 3,33 | 3,23 | 3,41 | 3,36 | Саткалиев А. М. |
| 23 | Министерство по чрезвычайным ситуациям | 3,23 | 3,36 | 3,36 | 2,95 | Аринов Ч.С. |
| 24 | Министерство обороны | 3,22 | 3,14 | 3,14 | 3,38 | Жаксылыков Р.Ф. |
| 25 | Конституционный суд | 3,21 | 3,43 | 2,90 | 3,29 | Азимова Э. А. |
| 26 | Генеральная прокуратура | 3,20 | 3,23 | 2,91 | 3,45 | Асылов Б. Н. |
| 27 | Министерство финансов | 3,17 | 3,36 | 3,00 | 3,14 | Такиев М.Т. |
| 28 | Министерство просвещения | 3,14 | 3,14 | 3,41 | 2,86 | Бейсембаев Г.Б. |
| 29 | Министерство экологии и природных ресурсов | 3,08 | 2,95 | 3,30 | 3,00 | Нысанбаев Е.Н. |
| 30 | Администрация Президента | 3,08 | 3,36 | 2,36 | 3,50 | Дадебай А.А. |
| 31 | Аппарат Правительства | 3,07 | 3,36 | 2,48 | 3,38 | Койшыбаев Г.Т. |
| 32 | Совет безопасности | 3,05 | 3,43 | 2,38 | 3,35 | Нурдаулетов Г.Д. |
| 33 | Министерство сельского хозяйства | 3,02 | 3,05 | 3,00 | 3,00 | Сапаров А. С. |
| 34 | Министерство здравоохранения | 2,98 | 2,86 | 3,36 | 2,73 | Альназарова А. Ш. |
| 35 | Министерство транспорта | 2,98 | 3,23 | 3,00 | 2,73 | Карабаев М.К. |
| 36 | Министерство водных ресурсов и ирригации | 2,88 | 2,86 | 2,86 | 2,91 | Нуржигитов Н.Н. |
| 37 | Агентство по делам государственной службы | 2,88 | 2,82 | 2,95 | 2,86 | Жазыкбай Д. М. |
| 38 | Министерство туризма и спорта | 2,86 | 3,00 | 3,00 | 2,59 | Мырзабосынов Е.К. |
| 39 | Министерство торговли и интеграции | 2,86 | 2,7 | 3,2 | 2,73 | Шаккалиев А.А. |
| 40 | Верховный суд | 2,86 | 3,16 | 2,37 | 3,05 | Мергалиев А.А. |
| 41 | Вице-премьер | 2,85 | 2,75 | 2,75 | 3,05 | Кошербаев Е.Б. |
| 42 | ФНБ «Самрук-Казына» | 2,82 | 2,91 | 2,73 | 2,82 | Жакупов Н.К. |
| 43 | Агентство по защите и развитию конкуренции | 2,79 | 2,95 | 2,73 | 2,70 | Омаров М.Т. |
| 44 | Министерство промышленности и строительства (с 28.02.) | 2,77 | 2,91 | 2,82 | 2,59 | Нагаспаев Е.К. |
| 45 | Министерство юстиции | 2,75 | 2,95 | 2,57 | 2,71 | Сарсембаев Е.Ж. |
| 46 | Центральная избирательная комиссия | 2,72 | 2,83 | 2,67 | 2,67 | Абдиров Н. М. |
| 47 | Высший судебный совет | 2,66 | 2,81 | 2,47 | 2,71 | Малахов Д. М. |
| 48 | АО «Национальный управляющий холдинг «Байтерек» | 2,48 | 2,41 | 2,59 | 2,45 | Карагойшин Р.Т. |
| 49 | Агентство по стратегическому планированию и реформам (с 28.02.) | 2,28 | 2,38 | 2,24 | 2,22 | Иргалиев А.А. |
ТОП-10 по параметрам
Авторитетность руководителя
В Топ-10 по параметру авторитетности руководителя первую позицию занимает Мажилис Парламента (спикер Е.Кошанов) с показателем в 4,95 балла. Сенат Парламента со спикером М.Ашимбаевым (4,27 балла) по авторитетности руководителя в 1 квартале 2025 года обошли государственный советник Е.Карин с показателем в 4,50 балла, министерство иностранных дел (М.Нуртлеу) с показателем в 4,45 балла и вице-министр Бозумбаев К. с показателем в 4,36 балла. Министерство культуры и информации уступило свое место в топ-10 Национальному банку (Сулейменов Т.), авторитетность руководителя которого была оценена в 4,05 балла. Топ-10 замыкает акимат г.Алматы: авторитетность Е.Досаева была оценена в 4,00 балла.
Самыми неавторитетными эксперты назвали руководителей НУХ «Байтерек» Р.Карагойшина (2,45) и Агентства по стратегическому планированию и реформам А.Иргалиева (2,22). Надо отметить, что последний занял должность только в конце февраля, но бонуса для Агентства в виде своего авторитета, по оценкам экспертов, не принес.
Диаграмма 1. – Рейтинг по авторитетности руководителя, средний балл

Информационная открытость
В Топ-10 по параметру «информационная открытость» Мажилис Парламента разделил первую позицию с Сенатом Парламента за счет того, что его показатель по сравнению с 4 кварталом 2024 года несколько снизился. Третью и четвертую позицию продолжают занимать государственный советник (4,36 балла) и министерство культуры и информации (4,18 балла).
В 1 квартале в топ-10 по информационной открытости вошли министерства национальной экономики (3,95 балла) и иностранных дел (3,68 балла), потеснив Национальный банк и вице-премьеров.
Явными аутсайдерами в плане информационный открытости, по мнению экспертов, ожидаемо входят госорганы, в профессиональном арго которых есть понятия «ДСП» и «тайна», это – Агентство по стратегическому планированию и реформам (2,24 балла), Администрация Президента (2,36 балла), Верховный суд (2,37 балла) и Совет Безопасности (2,38 балла).
Диаграмма 2. – Рейтинг информационной открытости, средний балл

Эффективность работы
В топ-10 по параметру «эффективность работы» первая тройка сохраняет свои позиции. Это: Мажилис Парламента с показателем 4,45 балла, министерство иностранных дел с результатом в 4,45 балла и государственный советник с показателем 4,05 балла. Надо отметить, что если в 4 квартале 2024 года наиболее эффективной из всех госорганов признавалась работа администрации президента и команды премьер-министра, включая его заместителей, то в 1 квартале их потеснили Сенат Парламента, Национальный банк и Высшая аудиторская палата. Премьер-министр замыкает топ-10 по эффективности работы.
Самыми неэффективными структурами в 1 квартале 2025 года, по оценкам экспертов оказались АСПИР (2,38 балла) и НУХ «Байтерек» (2,41 балла).
Диаграмма 3. – Рейтинг эффективности работы, средний балл

